อารามบอย | EP. 46 | ซูเปอร์ฟู้ดพุทธกาล ข้าวมธุปายาส ข้าวยาคู และปริศนาสูกรมัททวะ

เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อย ฟังดูเหมือนวัตถุดิบทำขนม แต่รู้หรือไม่ว่าในทางพระวินัย สิ่งเหล่านี้ถูกจัดเป็น ‘เภสัช 5’ หรือยารักษาโรค

แล้วอาหารมื้อใดที่ช่วยฟื้นกำลังพระโพธิสัตว์ที่ซูบผอมจากการบำเพ็ญทุกรกิริยาให้กลับมามีกำลังก่อนตรัสรู้ หรือ ‘สูกรมัททวะ’ พระกระยาหารมื้อสุดท้ายก่อนเสด็จปรินิพพาน แท้จริงแล้วคือเนื้อหมู เห็ด หรือสมุนไพรกันแน่

เพื่อไขปริศนาเหล่านี้ รายการ อารามบอย จึงชวน ดร.ต้า-ธนภัทร์ ลิ้มหัสนัยกุล แฟนพันธุ์แท้วัดไทย คุยกับ จิรณรงค์ วงษ์สุนทร บรรณาธิการบทความไลฟ์สไตล์ The Cloud และเจ้าของรายการ Eat Direction ที่สนใจทั้งประวัติศาสตร์ วัตถุดิบ และการกินอยู่ที่ดี มาเปิดตำรับอาหารในพุทธประวัติ ผ่านหลักฐานจากคัมภีร์ ตำนานที่เล่าสืบต่อกันมา และความรู้เรื่องอาหารในปัจจุบัน

เริ่มต้นกันที่ ‘ข้าวมธุปายาส’ ข้าวหุงด้วยน้ำนมที่นางสุชาดานำมาถวายพระโพธิสัตว์ก่อนการตรัสรู้ พร้อมเจาะลึกกรรมวิธีอันซับซ้อนในคัมภีร์ชั้นหลังที่เล่าถึงการคัดน้ำนมจากแม่โคจำนวนมากจนเหลือเพียง 8 ตัว ก่อนนำมาหุงเป็นอาหารรสหวานที่ให้พลังงานสูง อาหารมื้อนี้สำคัญอย่างไรต่อการฟื้นกำลัง และเราจะใช้ความรู้ทางโภชนาการปัจจุบันมาช่วยอธิบายเรื่องราวโบราณนี้ได้อย่างไร โดยไม่ด่วนสรุปว่าคนในอดีตรู้จักวิทยาศาสตร์แบบเดียวกับเรา

จากนั้นไปทำความรู้จัก ‘ข้าวยาคู’ ข้าวต้มเนื้อเหลวที่ปรากฏในคัมภีร์ว่าช่วยบรรเทาความหิว ความกระหาย และอาการไม่สบายบางประการ รวมถึงตำรับข้าวยาคูที่ปรุงร่วมกับนม เนยใส น้ำผึ้ง ถั่ว งา และเครื่องเทศ ซึ่งสะท้อนให้เห็นเส้นแบ่งอันบางเบาระหว่างอาหารบำรุงกับยาของคนโบราณ

ก่อนจะเข้าสู่ปริศนาสำคัญที่สุดของตอนอย่าง ‘สูกรมัททวะ’ อาหารที่นายจุนทะนำมาถวายก่อนเสด็จปรินิพพาน ซึ่งจนถึงปัจจุบันยังไม่มีข้อสรุปแน่ชัด บางแนวคิดแปลว่าเนื้อสุกรอ่อน บ้างก็มองว่าเป็นเห็ด หน่อไม้ ข้าวหุงนม หรือสมุนไพร อารามบอยตอนนี้ไม่ได้พยายามตัดสินว่าคำตอบใดถูกที่สุด แต่จะชวนไปดูว่าแต่ละคำอธิบายเกิดจากหลักฐานและการตีความแบบใด รวมถึงเหตุใดพระพุทธเจ้าจึงรับสั่งให้นำอาหารส่วนที่เหลือไปฝัง และทรงกำชับไม่ให้นายจุนทะต้องรู้สึกผิดกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น

ปิดท้ายด้วยการทำความรู้จัก ‘ลูกสมอ’ สมุนไพรที่ปรากฏในพุทธประวัติและศิลปกรรมพระพุทธรูปปางฉันสมอ พร้อมย้อนกลับไปสำรวจ เภสัช 5 (เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อย) ซึ่งพระวินัยอนุญาตให้ภิกษุใช้ในยามเจ็บป่วย